Chính sách này đang thu hút sự quan tâm lớn bởi nó phản ánh một bài toán mà không chỉ Trung Quốc, mà nhiều nền kinh tế khác cũng phải đối mặt: làm sao tận dụng AI để tăng năng suất nhưng vẫn giữ được sự ổn định của thị trường lao động.
AI phát triển nhanh nhưng áp lực việc làm cũng gia tăng
Theo nhiều nguồn tin quốc tế, giới chức Trung Quốc đã tổ chức các cuộc làm việc với doanh nghiệp lớn để đánh giá mức độ ảnh hưởng của AI tới lực lượng lao động. Tại các cuộc trao đổi này, nhiều công ty thừa nhận việc ứng dụng AI trên diện rộng có thể giúp tăng hiệu quả vận hành nhưng cũng khiến một phần đáng kể nhân sự hiện tại đứng trước nguy cơ bị thay thế.
Đó là tín hiệu khiến Bắc Kinh đặc biệt thận trọng.
Nỗi lo không phải không có cơ sở. Tại nhiều quốc gia, AI đang thay đổi nhanh cách doanh nghiệp vận hành. Những công việc mang tính lặp lại như xử lý dữ liệu, chăm sóc khách hàng cơ bản hay tổng hợp báo cáo đã dần được tự động hóa. Điều này kéo theo làn sóng lo ngại về cắt giảm nhân sự, đặc biệt ở nhóm lao động văn phòng và người mới đi làm.
Trung Quốc hiện cũng chịu áp lực tương tự khi thị trường việc làm cho người trẻ cạnh tranh ngày càng gay gắt. Tỷ lệ thất nghiệp thanh niên tại đô thị vẫn là vấn đề được theo dõi sát sao, trong bối cảnh mỗi năm có hàng triệu sinh viên tốt nghiệp gia nhập thị trường lao động.
Chính vì vậy, thay vì để doanh nghiệp tự do chuyển đổi hoàn toàn sang mô hình vận hành bằng AI, chính quyền nước này lựa chọn cách đặt ra “ranh giới đỏ” đối với hoạt động sa thải liên quan đến tự động hóa.
Một phần trong chiến lược đó là chương trình “AI+”, tập trung đưa AI vào các lĩnh vực như sản xuất và logistics — nơi công nghệ giúp tối ưu quy trình nhưng ít tạo ra cú sốc xã hội hơn so với việc thay thế hàng loạt lao động văn phòng.
Không thể lấy AI làm lý do để đuổi việc
Điểm đáng chú ý nằm ở thông điệp mà cơ quan quản lý lao động Trung Quốc gửi tới doanh nghiệp: AI không được xem là lý do hợp lệ để đơn phương sa thải nhân viên.
Nếu trước đây doanh nghiệp có thể tiến hành tái cơ cấu nhân sự tương đối linh hoạt, thì nay nhiều trường hợp phải giải trình kỹ nguyên nhân cắt giảm và chứng minh việc sa thải không xuất phát từ việc công nghệ thay thế con người.
Một số tranh chấp lao động gần đây cho thấy lập trường này không chỉ dừng ở tuyên bố.
Tại Hàng Châu, một nhân viên công nghệ từng phụ trách kiểm soát chất lượng dữ liệu AI bị điều chuyển sang vị trí có mức thu nhập thấp hơn sau khi công ty nâng cấp hệ thống tự động. Khi từ chối thay đổi và bị chấm dứt hợp đồng, người lao động này đã khởi kiện. Tòa án sau đó phán quyết doanh nghiệp phải bồi thường vì hành vi sa thải không phù hợp quy định.
Một trường hợp khác tại Bắc Kinh liên quan đến nhân sự làm dữ liệu bản đồ cũng có kết quả tương tự khi doanh nghiệp tự động hóa quy trình bằng AI và cắt giảm vị trí cũ.
Các vụ việc này trở thành tín hiệu rõ ràng đối với giới tuyển dụng: ứng dụng công nghệ không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được miễn trách nhiệm đối với người lao động.
Chính quyền địa phương nhiều nơi còn nhấn mạnh rằng khi hưởng lợi từ AI, doanh nghiệp cũng cần có trách nhiệm đào tạo lại hoặc bố trí công việc phù hợp cho nhân sự bị ảnh hưởng.
Dù vậy, chính sách này cũng tạo ra những tranh luận mới.
Nhiều doanh nghiệp công nghệ cho biết họ không còn dễ dàng cắt giảm nhân sự như trước nên buộc phải chuyển sang cách điều chỉnh mô tả công việc hoặc tái phân bổ quy trình làm việc. Nhân viên được yêu cầu giao các tác vụ đơn giản cho AI để tập trung vào công việc cần giao tiếp, đánh giá hoặc xử lý tình huống thực tế.
Song song với đó, một hệ quả khác đang xuất hiện: doanh nghiệp ngày càng thận trọng hơn trong việc tuyển dụng nhân sự trẻ hoặc đào tạo người chưa có kinh nghiệm.
Một số công ty khởi nghiệp thậm chí đã xây dựng các “trợ lý AI” nội bộ để hỗ trợ nghiên cứu thị trường, tổng hợp thông tin hay chuẩn bị tài liệu. Theo chia sẻ của nhiều nhà sáng lập, sau giai đoạn huấn luyện ngắn, các công cụ này có thể xử lý phần việc vốn trước đây dành cho thực tập sinh hoặc nhân sự junior.
Điều này đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời: nếu AI làm tốt các công việc đầu vào, người trẻ sẽ tích lũy kinh nghiệm nghề nghiệp bằng cách nào?
Bài toán chưa có lời giải hoàn chỉnh
Trung Quốc đang thử một mô hình khá đặc biệt: vừa thúc đẩy AI để cạnh tranh toàn cầu, vừa cố gắng hạn chế tác động tiêu cực lên việc làm.
Đây có thể là một hướng đi giúp giảm cú sốc xã hội trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn vẫn còn nhiều dấu hỏi. Công nghệ tiếp tục phát triển với tốc độ nhanh hơn khả năng thích nghi của thị trường lao động, và điều đó khiến bài toán giữa năng suất, chi phí và an sinh xã hội trở nên phức tạp hơn bao giờ hết.
Dù lựa chọn chính sách nào, một thực tế ngày càng rõ ràng là AI không còn là câu chuyện của tương lai. Nó đã bước vào môi trường làm việc hiện tại và đang buộc cả doanh nghiệp lẫn người lao động phải thay đổi cách nhìn về nghề nghiệp, kỹ năng và giá trị con người trong thời đại số.